Archif Awdur: Golygydd

Cyfrol anhepgor am y Cymry ym Mhatagonia

Cyfrol anhepgor am y Cymry ym Mhatagonia—yn rhad ac am ddim!

Yn 1865 hwyliodd ychydig dros 150 o Gymry o Lerpwl gyda’r bwriad o sefydlu Cymru newydd radical a Chymraeg ym Mhatagonia. Yr oedd yn ddechrau ar antur a fyddai’n ddylanwadol yn hanes Cymru ac Ariannin ac yn ysbrydoliaeth i lawer. Yn wir, oni bai am y Wladfa Gymreig yn Chubut, y mae’n bosibl y byddai ffiniau rhai o wledydd De America yn wahanol iawn heddiw.

LOGO-150-PATAGONIAEr na ddatblygodd y Wladfa yn union ar hyd y llinellau yr oedd yr arloeswyr cynnar wedi gobeithio, y mae’r diwylliant Cymreig yn dal yn elfen bwysig yn hunaniaeth Chubut. Y mae’r Gymraeg yn parhau yn iaith fyw yno. Gall fod cynifer â 5,000 o bobl Patagonia yn siarad Cymraeg heddiw; ond yr hyn sy’n fwy rhyfeddol byth yw bod y blynyddoedd diwethaf wedi gweld adfywiad syfrdanol yn y diddordeb yno mewn pethau Cymreig, gyda llawer yn mynychu dosbarthiadau dysgu Cymraeg a rhai ysgolion bellach yn dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg yn ogystal â’r Sbaeneg. Ar ben hynny, y mae ysbryd arloesol, aberth a delfrydau’r Gwladfawyr cynnar yn parhau i ysbrydoli heddiw, nid yn unig yng Nghymru ac Ariannin ond ymhell y tu hwnt i’w ffiniau.

Fel rhan o ddathliadau 150 mlwyddiant sefydlu’r Wladfa Gymreig yn Chubut, y mae Cymdeithas Cymru-Ariannin wedi cyhoeddi Cydymaith i’r Wladfa Gymreig ym Mhatagonia gan Eirionedd A. Baskerville. Y mae ar ffurf geiriadur bywgraffyddol ac yn cynnwys erthyglau am dros ddeugain o arloeswyr cynnar y Wladfa a’u disgynyddion. Cyhoeddiad electronig ydyw ac y mae ar gael i’r cyhoedd yn rhad ac am ddim ar wefan Cymdeithas Cymru-Ariannin:

 

http://www.cymru-ariannin.com/uploads/cydymaith_ir_wladfa_gymreig_ym_mhatagonia.pdf

 

Y bwriad yw ychwanegu cofnodion pellach o bryd i’w gilydd ar unigolion, sefydliadau a phynciau amrywiol yn ymwneud â’r Wladfa. Am fod y Cydymaith yn gyhoeddiad electronig, bydd modd hefyd ddiwygio’r cofnodion presennol yn ôl y galw. Dylid anfon awgrymiadau am ychwanegiadau a chywiriadau at yr awdur i’r cyfeiriad ebost hwn: nonbaskerville@btinternet.com

 

Mae Eirionedd A. Baskerville yn gyn-aelod o staff Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac yn Ysgrifennydd Cymdeithas Hanes Ceredigion. Y mae’n arbenigo ar hanes teuluoedd ac yn un o’n prif arbenigwyr ar hanes teuluoedd y Wladfa.

Mae’r Cydymaith hwn yn fwynglawdd o wybodaeth am bob agwedd ar y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia ac yn gyfeirlyfr anhepgor i bawb sy’n ymddiddori yn y bennod nodedig hon yn hanes Cymru ac Ariannin.

Huw Llywelyn Davies: Yn ei eiriau ei hun

Bydd portread o’r sylwebydd rygbi Huw Llywelyn Davies yn agor y drws ar ei fywyd yn y blwch sylwebu a thu allan. Darlledir Huw Llywelyn Davies: Y Dyn Tu Ôl i’r Meic ar Ŵyl San Steffan ar S4C.Huw Llywelyn Davies

Am fwy na 35 mlynedd, bu ei lais adnabyddus yn rhan annatod o ddarllediadau byw gemau rygbi yn y Gymraeg. Ar ôl sylwebu ar dros 300 o gemau ar y teledu a’r radio, fe benderfynodd roi’r gorau iddi yn gynharach eleni. Yn y rhaglen, bydd yn sôn am ei fagwraeth yn Nyffryn Aman ac am fywyd teuluol. “Cefais fagwraeth hynod o Gymraeg. Roedd fy nhad yn athro a mam yn weithgar iawn yn y capel. Roedd y ddau’n genedlaetholwyr brwd iawn, ac fe etholwyd mam yn aelod Plaid Cymru ar y cyngor – rhywbeth hynod mewn ardal mor ddiwydiannol yn y chwedegau,” meddai’r gŵr o Waun Cae Gurwen, er iddo gael ei eni ym Merthyr Tudful. “Roedd teulu Gareth Edwards yn byw dros y ffordd ac roedd y ddau deulu’n agos iawn. Rygbi a’r capel oedd ein byd ni. A chaffi Cresci’s wrth gwrs.” Ar ôl graddio o Brifysgol Caerdydd, trodd at fyd addysg ac roedd yn bennaeth ar Adran y Gymraeg yng Ngholeg Llanymddyfri o 1969 tan 1974 cyn ymuno â HTV ac yna’r BBC ym 1979. “Gwelais i’r hysbyseb swydd a phenderfynu mynd amdani. Rwy’n credu bod darlledu eisoes yn y gwaed,” meddai. Yno, fe gyflwynodd nifer o raglenni Radio Cymru cyn ffurfio partneriaeth sylwebu fythgofiadwy gyda’r diweddar Ray Gravell. “Roedd Ray yn gymeriad lliwgar a phositif iawn. Roedd ei frwdfrydedd yn heintus,” meddai Huw, sydd bellach yn byw ym Mhentyrch ger Caerdydd.

Fe ddaeth Huw yn un o ddarlledwyr amlycaf S4C, gan gyflwyno cyfresi fel Dechrau Canu Dechrau Canmol a darllediadau blynyddol yr Eisteddfod Genedlaethol. Ond cafodd sawl profedigaeth anodd dros y blynyddoedd, a bydd yn sôn yn agored am y profiadau dirdynnol hyn.

Bydd sawl wyneb cyfarwydd yn cyfrannu at y rhaglen ac yn hel atgofion am eu hamser yng nghwmni Huw, gan gynnwys y darlledwyr Elinor Jones a Gwilym Owen, capten tîm Cymru Sam Warburton a’r prifardd Ceri Wyn Jones. “Roedd hi’n brofiad rhyfedd iawn i ollwng y meic am y tro olaf,” meddai Huw. “Rhyfeddach fyth oedd mynychu gêm rygbi gyda fy ngwraig fel aelod o’r dorf am y tro cyntaf mewn deugain mlynedd!” Huw Llywelyn Davies: Y Dyn Tu ôl i’r Meic Gŵyl San Steffan 8.25, S4C

Hefyd, dydd Gwener 2 Ionawr 2.00, S4C Gwefan: s4c.co.uk Ar alw: s4c.co.uk/clic Cynhyrchiad BBC Cymru Wales

Ennill Côr y Flwyddyn

Eilir Owen GriffithsLlongyfarchiadau i Gôr CF1 a’u harweinydd, Eilir Owen Griffiths, Ffynnon Taf, ar ennill cystadleuaeth Cor y Flwyddyn y BBC. Dydd Sul roedd y côr yn un o chwech oedd yn cystadlu am y wobr arbennig yma ym Manceinion gyda beirniaid rhyngwladol yn cloriannu’r perfformiadau.

Roedd dau gôr o Gymru sef Côr Iau Glanaethwy a Chôr CF1 ymhlith y chwe côr o bob rhan o Brydain. Cynhaliwyd y gystadleuaeth yn Neuadd Bridgewater, Manceinion.

Darlledir y gystadleuaeth nos Wener, 12 Rhagfyr, am 7.30yh ar BBC4.

Côr CF1

Llond hosan o Straeon Nadolig

Gall swyn ac ysbryd y Nadolig gyffroi a hudo plant ac wrth i’r trimins a chardiau lenwi silffoedd fisoedd o flaen yr ŵyl, mae yna ddisgwylgarwch mawr iawn. Yn ôl un arolwg diweddar a wnaed gan gadwyn o siopau archfarchnad, dywedwyd i’r rhiant cyffredin wario £312 ar gyfartaledd ar anrhegion Nadolig i bob plentyn. Meddai’r wefan www.parentdish.co.uk, “Os ydy plant bach yn cael cymaint mor ifanc, beth fyddan nhw’n ei ddisgwyl yn 18 oed?  Ferrari?” Un anrheg sy’n dal ei dir ac yn werth bob ceiniog yw llyfr, adloniant parod unrhyw amser ac unrhyw le a does dim angen batris, trydan na bandeang.  Am £12.99, gall plant a’u rhieni ymgolli’n llwyr yn naws y Nadolig mewn cyfrol newydd hardd, Hosan Nadolig, a gyhoeddir gan Wasg Gomer.

Hosan Y NadoligDyma drysor o lyfr gyda phob un o’r pymtheg stori’n gysylltiedig â’r Nadolig.  Mae yma straeon am Siôn Corn ac am fugeiliaid, am angylion ac anrhegion, am bwdinau a choed Nadolig, am robin goch ac Iesu Grist.  Dyma gasgliad difyr dros ben, gyda nifer o’r ffefrynnau wedi eu casglu ynghyd.  O blith y straeon mae Noswyl Nadolig Rhys gan Elfyn Pritchard, Anrheg Nadolig y Wiwier gan T. Llew Jones, addasiad hyfryd gan Cynthia Saunders Davies o Nadolig Arbennig Papa Panov, stori Dawel Nos gan J. Selwyn Lloyd, Pwdin Nadolig Mistar Medra gan Mair Wynn Hughes a Jôc Iestyn gan yr awdures amryddawn Siân Lewis.  Fel bocs o losin hyfryd adeg y Nadolig, mae yma rywbeth at ddant pawb. 

Cyhoeddwyd y gyfrol am y tro cyntaf yn 1994 a bu galw cyson amdani wedi iddi fynd allan o brint rai blynyddoedd yn ôl.  Braf yw medru rhoi gwisg newydd a deniadol am glasur o gyfrol Nadoligaidd.

Manylion Cyhoeddi

Hosan Nadolig

9781848518674

Gol. Glenys Howells

Lluniau Brett Breckon

£12.99

Ar gael yn eich siop lyfrau leol neu ar www.gwales.com

 

Côr Godre’r Garth yn croesawu’r deugain . . . ac arweinydd newydd

Bydd Côr Godre’r Garth, côr cymysg o ardal Pontypridd, yn dathlu 40 Mlwyddiant gyda chyngerdd fawreddog ar nos Sadwrn 6ed Rhagfyr, a hynny dan faton eu harweinydd newydd, Steffan Huw Watkins ynghyd â chyn-arweinwyr y Côr.

Steffan Huw Watkins

 Cynhelir y gyngerdd yn Eglwys St Catherine’s yn y dref am 7.30pm a bydd y Côr yn perfformio gwaith Vivaldi, Gloria ynghyd â datganiad o waith newydd, Glan Rhondda a ysgrifennwyd yn arbennig ar gyfer y gyngerdd gan Eilir Owen-Griffiths a fu’n arwain y Côr am dros ddegawd tan iddo drosglwyddo’r awenau i Steffan eleni. Bydd Gareth Williams, aelod presennol ac is-arweinydd y Côr hefyd yn  ymuno gydag Wil Morus Jones, sylfaenydd ac arweinydd cyntaf Côr Godre’r Garth yn 1974 i arwain rhaglen o gerddoriaeth gyfarwydd o Gymru.

 Yn ymuno â’r Côr ar y noson bydd yr unawdwyr Menna Cazel Davies, Olivia Gomez, Hannah Owen-Griffiths a Cherddorfa Sesiwn Cymru.

 Er mai ond ers cwta fisoedd y mae Steffan Huw Watkins yn arwain y Côr mae’n edrych ymlaen yn fawr at y noson.

 “Mae wedi bod yn braf cael ymuno yn ystod blwyddyn fawr i’r Côr a chael y cyfle i ddathlu pen-blwydd arbennig gyda nhw. Dwi wedi dysgu cymaint dros y misoedd diwethaf, ac yn mwynhau mynd i ymarferion a gweithio’n galed ar y darnau wrth baratoi at y cyngerdd,” meddai Steffan, sy’n wreiddiol o’r Fforest, Pontarddulais ond erbyn hyn yn byw yng Nghaerdydd.

“Mi fydd y gyngerdd yn un arbennig, nid yn unig fel fy nghyngerdd cyntaf i gyda’r Côr, ond gan y byddaf yn rhannu’r arweinyddiaeth gydag eraill sydd wedi chwarae rhannau mor bwysig yn ei hanes. Bydd Wil Morus Jones, sylfaenydd ac arweinydd cyntaf y Côr yn arwain gwaith a gafodd ei gomisiynu i’r côr o dan ei arweinyddiaeth ef; bydd Gareth Williams, sydd wedi arwain y Côr am gyfnodau dros y blynyddoedd diwethaf yn arwain cyfres o ddarnau gwerin; a bydd Eilir Owen-Griffiths yn arwain gwaith gwreiddiol y mae ef wedi ei gyfansoddi i’r Côr, sydd â chysylltiad â Phontypridd a’r ardal.

“Pa ffordd well o ddathlu deugain mlynedd o hanes corawl na chael cyfraniad wrth yr arweinyddion arbennig hyn? Os galla i gyfrannu hanner cymaint at lwyddiant y Côr ag y mae’r tri gŵr yma wedi ei wneud, mi fydda i’n hapus dros ben.”

Ychwanegodd Lyn West, Cadeirydd Côr Godre’r Garth: “Mae’r Côr yn edrych ymlaen yn fawr iawn at ddathlu’r garreg filltir bwysig yma yn ei hanes drwy ganu yn y gyngerdd a hynny dan arweiniad Steffan sydd nid yn unig wedi gweithio yn hynod o galed i’n paratoi ni ar ei chyfer, ond wedi llwyddo i gyfuno hynny gyda lot o sbort hefyd. Bydd yn fraint hefyd cael cyfle unwaith eto i ganu gyda’n cyn-arweinwyr ac mae’n argoeli’n noson arbennig i bawb, felly dewch yn llu.”

Cynhelir Cyngerdd Dathlu 40 Mlwyddiant Côr Godre’r Garth, Sadwrn 6 Rhagfyr, Eglwys St Catherine, Pontypridd, 7.30pm.  Pris y tocynnau yw £12 (£10 i blant a phensiynwyr) – cysylltwch â 07837 007 076 neu corgodrergarth@gmail.com< mailto:corgodrergarth@gmail.com>

Am fwy o wybodaeth am Gôr Godre’r Garth ewch i www.corgodrergarth.com.

10 mlynedd ers agor drysau Gwersyll Caerdydd

Dydd Llun, 24 Tachwedd bydd dros 3,000 o blant ardal Caerdydd a’r cymoedd yn heidio i Theatr Donald Gordon yng Nghanolfan y Mileniwm i ddathlu pen-blwydd Gwersyll yr Urdd yng Nghaerdydd yn 10 mlwydd oed.  Mae hyn yn cydredeg a dathliadau y Ganolfan ei hun yn 10 oed.

 

Roedd y weledigaeth o roi cartref i’r Urdd yng Nghanolfan Mileniwm Cymru yn allweddol i gefnogaeth Comisiwn y Mileniwm i fuddsoddi £31 miliwn o arian Y Loteri tuag at ddatblygiad canolfan genedlaethol i’r celfyddydau yng Nghymru. 

 

Dywedodd Rheolwr Gyfarwyddwr y Ganolfan, Mathew Milsom, “Heb yr Urdd, dan arweiniad eu Llywydd Anrhydeddus Prys Edwards yn ôl yn 2002, dwi’n amau a fyddai’r prosiect wedi mynd rhagddo. Mae ein dyled i’r Urdd yn fawr, ac i Prys Edwards yn benodol. Roedd ef yn un o’r gweledyddion gwreiddiol wnaeth gyfrannu at enedigaeth y Ganolfan fel rydyn ni yn ei nabod hi heddiw, sy’n ffwrnais awen ac yn gartref i wyth cwmni creadigol, gan gynnwys yr Urdd. O’r cychwyn, mae’r Urdd wedi bod yn bartner ar sawl prosiect ar y cyd gyda’r Ganolfan, a bwriedir cyhoeddi prosiect artistig cenedlaethol ar gyfer 2015’.

 

Bydd cinio arbennig i gyd-fynd gyda’r Jambori i’r 3,000 o blant ar y dydd Llun, i ddathlu cyfraniad yr Urdd i lwyddiant y Ganolfan yng nghwmni Cadeirydd y Ganolfan, Sir Emyr Jones Parry a Prys Edwards.

 

Cafodd Gwersyll yr Urdd Caerdydd ei agor yn swyddogol gan Bryn Terfel ar y 27 o Dachwedd, 2004, diwrnod cyn agoriad swyddogol y Ganolfan gan y Frenhines.  Ers hynny mae bron i 100,000 o blant a phobl ifanc wedi aros yno.  Yn ogystal â chynnig llety i aelodau’r Urdd o bob ran o Gymru, mae’r Gwersyll hefyd yn cynnig gwely a brecwast i’r cyhoedd ac yn cael ei ddefnyddio gan sefydliadau allanol ar gyfer cynadleddau a chyrsiau preswyl.  Yn y flwyddyn ddiwethaf, maent wedi gwario yn sylweddol ar wella adnoddau, megis carpedi a dodrefn newydd a’r offer technegol diweddaraf.

 

Tim Edwards yw Cyfarwyddwr Gwersyll yr Urdd yng Nghaerdydd.  Dywedodd, “Mae hon yn garreg filltir bwysig iawn i ni – rydw i wedi bod yn aelod o’r staff yma ers ei agor 10 mlynedd yn ôl ac yn Gyfarwyddwr ers dwy flynedd.  Bydd yn wych gweld miloedd o blant yr ardal yn dod yma i ddathlu ein pen-blwydd.  Rydym ni hefyd, mewn cydweithrediad gyda Tŷ Cerdd, wedi comisiynu Caryl Parry Jones i ysgrifennu cân newydd sbon i ddathlu’r pen-blwydd, sydd yn cael ei pherfformio gan ei merch Miriam Issac, a bydd hon yn cael ei chwarae am y tro cyntaf yn y Jambori.”

 

Bryn Terfel yn agor y Gwersyll 2004

Yn ystod mis Tachwedd, mae’r Urdd wedi trefnu cyfres o ddigwyddiadau i nodi’r pen-blwydd.  Bydd criw o Ysgol Sant Curig yn mynd i addurno’r Gwersyll ar ddiwrnod y pen-blwydd, sef y 27 o Dachwedd a chlwb Castachan, sef clwb perfformio’r Gwersyll, yn cyflwyno rhaglen o ganeuon o sioeau cerdd yn Stiwdio Weston, Canolfan y Mileniwm dan arweiniad Elan Issac ac Elain Llwyd nos Sul, 30 Tachwedd.

 

Ychwanegodd Tim Edwards, “Mae gennym gyfres o ddigwyddiadau wedi eu trefnu yn ystod mis Tachwedd, ond rydym hefyd yn gweithio yn agos gyda Canolfan Mileniwm Cymru ar syniadau ar gyfer mwy o ddigwyddiadau dros y flwyddyn nesaf.   Mae’n anodd credu fod 10 mlynedd wedi hedfan ers i ni agor ein drysau yma.

 

“Wrth edrych ymlaen i’r 10 mlynedd nesaf, fe hoffwn i barhau i gydweithio’n agos gyda Chanolfan Mileniwm Cymru fel bod pob plentyn sydd yn aros yma yn cael profiad celfyddydol – boed hynny yn weld sioe, cael taith tu ôl i’r llenni yn y Ganolfan, perfformio ar Lwyfan y Lanfa neu gael gweithdy celfyddydol. Rydym mewn sefyllfa hollol unigryw fel yr unig rai sydd yn cynnig llety o dan do trawiadol Canolfan y Mileniwm a hoffwn ein bod yn gwneud y mwyaf o hynny.”

Lleisiau’r beirdd yn Llefaru Eto

Carwn dynnu eich sylw at Gryno-Ddisg eitha gwahanol a fydd yn cael ei chyhoeddi y mis hwn. Ei henw yw “Lleisiau’r beirdd yn Llefaru Eto”, sef casgliad o feirdd Cymraeg yn darllen rhai o’u cerddi gorau. Mae’r beirdd i gyd ysywaeth wedi’n gadael, felly mae hon yn drysorfa unigryw o leisiau’r gorffennol (pell ac agos) yn llefaru wrthym heddiw. Mae’n dechrau gyda’r unig recordiad sy’n bodoli o Syr John Morris-Jones yn darllen darn o gywydd Goronwy Owen, a recordiwyd ar silindr. Mae’r gweddill, o Cynan i Gerallt Lloyd Owen, o’r bardd o Ryd-ddu i Iwan Llwyd, ac o Waldo i Dic Jones, yn darllen eu cerddi eu hunain. 40 o ddarnau i gyd.

Os ydych am archebu copi o’r CD newydd, gyrrwch siec am £12.98 i SAIN, LLANDWROG, CAERNARFON LL54 5TG, neu ffoniwch 01286.831111 gyda’r archeb, ac os nodwch enw eich papur bro, bydd Sain yn anfon cyfraniad o bunt i’r papur am bob copi a werthir. Bydd “Yn Llefaru Eto” hefyd ar gael yn y siopau Cymraeg.

Dr. Gwyn Thomas oedd yr ymgynghorydd ar y casgliad hwn, ac wrth inni sylweddoli mor brin yw ein harchif genedlaethol o leisiau’n beirdd, mae Sain wedi dechrau ar raglen o recordio beirdd cyfoes yn darllen eu gwaith ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.

Yn gywir,

Dafydd Iwan.